İranda son vaxtlar diqqətçəkən hadisələr baş verir.

Dünya ictimaiyyətinin diqqəti Yəməndəki proseslərə və İranın Hörmüz boğazında gəmiçiliyə mane olmaq cəhdlərinə yönəldiyi bir vaxtda ölkənin cənub-şərqində baş verən silahlı insidentlər arxa planda qalır. Halbuki bu hadisələrin tezliyi və xarakteri bölgədə daha ciddi qarşıdurmanın başlaya biləcəyinə dair suallar yaradır.

Son həftələrdə Sistan və Bəlucistan əyalətində təhlükəsizlik qüvvələrinə, hökumətyönlü şəxslərə və İranın bölgəyə göndərdiyi silahlı qruplaşmaların üzvlərinə qarşı bir sıra hücumlar qeydə alınıb.

Son hadisələrin xronologiyası belədir:

6 sentyabr – Zahidan yaxınlığındakı Korrin bölgəsində Bəsic qüvvələri üçün sursat daşıyan İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun (İİKK) iki hərbçisi öldürülüb.

14 sentyabr – Hökumətyönlü sünni din xadimi Yusef Gorgic Zahidanda evinin yaxınlığında naməlum şəxslər tərəfindən qətlə yetirilib.

2 oktyabr – Zahidan yaxınlığında baş verən partlayış nəticəsində “Fatimiyyun” silahlı qruplaşmasının azı beş üzvü öldürülüb. Əsasən əfqan şiələrindən təşkil olunmuş bu qruplaşma əvvəllər Suriya müharibəsində İranın dəstəklədiyi qüvvələrin tərkibində döyüşüb. Mənbənin məlumatına görə, qruplaşmanın üzvləri separatçı qüvvələrə qarşı mübarizə aparmaq üçün İranın şərqinə köçürülüb.

5 oktyabr – Bampur–İranşəhr avtomobil yolunda baş verən hücum nəticəsində iki polis əməkdaşı öldürülüb.
9 oktyabr – Zahidan yaxınlığında yol kənarına yerləşdirilmiş bombanın partlaması nəticəsində əyalətin yüksək vəzifəli polis rəsmisi Nosrat Eftexari həlak olub.
13 oktyabr – “Haalvsh” nəşrinin məlumatına görə, Taftan rayonunda təxminən səkkiz saat davam edən döyüşlər nəticəsində “Fatimiyyun” qruplaşmasının 20-dən çox üzvü öldürülüb və ya yaralanıb.
14 oktyabr – Mehrestan şəhərində Bəsicin qadın bölməsinin komandiri güllələnib. Hadisə zamanı yerli polis əməkdaşı da həyatını itirib.
Bu hadisələr nə dərəcədə ciddi təhlükədən xəbər verir?

İranın cənub-şərqində əvvəllər də silahlı hücumlar baş verib. Xüsusilə Sistan və Bəlucistan əyaləti uzun müddətdir təhlükəsizlik problemləri, separatçı qruplaşmaların fəaliyyəti və silahlı toqquşmalarla gündəmdədir. Lakin təqdim olunan məlumatlara əsasən, son dövrdə insidentlərin artması diqqət çəkir.

İranda insan hüquqlarının vəziyyətini izləyən HRANA agentliyinin məlumatına istinadən, cəmi 18 gün ərzində ölkənin bu hissəsində 18 silahlı insident qeydə alınıb.

Digər diqqətçəkən məqam İranın əvvəllər Suriya müharibəsində iştirak etmiş “Fatimiyyun” silahlı qruplaşmasının üzvlərini ölkənin cənub-şərqinə göndərməsi ilə bağlı məlumatlardır. Əgər bu məlumatlar təsdiqlənərsə, həmin addım Tehran hakimiyyətinin bölgədə təhlükəsizlik vəziyyətini ciddi qiymətləndirdiyini göstərə bilər.

Bununla belə, təkcə silahlı insidentlərin sayının artması daha genişmiqyaslı üsyana hazırlıq getdiyini qəti şəkildə sübut etmir. Hadisələrin arxasında yerli silahlı qrupların fəaliyyəti, separatçı təşkilatlarla qarşıdurma və ya başqa amillər dayana bilər. Bəlucistanda yeni qarşıdurma mərhələsi başlaya bilərmi?

Yanvar ayında İranda baş verən etirazlar ölkədəki sosial və siyasi narazılığın miqyasını bir daha nümayiş etdirdi. Hakimiyyətin etirazlara sərt müdaxiləsi isə siyasi dəyişikliklərin sülh yolu ilə baş verməsi imkanları ilə bağlı sualları artırdı.

Mənbə müəllifi hesab edir ki, hakimiyyətin dinc yolla dəyişməsi imkanlarının məhdudluğu silahlı müqaviməti mümkün ssenarilərdən birinə çevirir. Onun fikrincə, Bəlucistanda baş verən hadisələr daha geniş silahlı üsyanın başlanğıcı ola bilər. Hətta belə bir prosesin artıq başladığını da istisna etmir.

Ancaq bu, hələlik müəllifin siyasi qiymətləndirməsidir və müstəqil şəkildə təsdiqlənmiş nəticə kimi təqdim edilə bilməz.

Hazırkı mənzərə İranın cənub-şərqində təhlükəsizlik vəziyyətinin gərginləşdiyini göstərir. Əsas sual isə budur: baş verənlər ayrı-ayrı silahlı qrupların hücumları ilə məhdudlaşacaq, yoxsa ölkədəki siyasi böhranla birləşərək daha geniş qarşıdurmaya çevriləcək?

Yaxın həftələrdə bölgədə baş verəcək hadisələr bu suala cavab tapmaq baxımından mühüm əhəmiyyət daşıya bilər./konkret