21 saylı Xüsusi Notariatın notariusu,
Daxil Kərimov

Tarix bəzən yalnız hadisələrin ardıcıllığı deyil, eyni zamanda insanların yaşadığı ağrıların, itkilərin və mübarizələrin toplusudur. Azərbaycan xalqının yaddaşında silinməz iz buraxmış 31 Mart – Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü də belə dərin mənalı tarixlərdəndir. Bu gün, yalnız faciənin xatırlanması deyil, həm də milli kimliyin, yaddaşın və ədalətə olan inamın ifadəsidir. Bu tarix, bir millətin qarşılaşdığı ən ağır sınaqlardan birinin simvolu kimi bu gün də öz aktuallığını qoruyur.

XX əsrin əvvəllərində dünyada baş verən siyasi dəyişikliklər, imperiyaların dağılması və yeni güc mərkəzlərinin formalaşması bir çox regionlarda olduğu kimi, Cənubi Qafqazda da gərgin vəziyyət yaratmışdı. Bu dövrdə müxtəlif siyasi qüvvələrin maraqları toqquşur, hakimiyyət uğrunda mübarizə daha da sərtləşirdi. Belə bir şəraitdə dinc əhali ən müdafiəsiz təbəqə olaraq bu qarşıdurmaların birbaşa qurbanına çevrildi.

1918-ci ilin mart və aprel aylarında baş verən hadisələr bu gərginliyin ən ağır nəticəsi oldu. Bakı şəhərində başlanan qırğınlar qısa müddət ərzində geniş vüsət aldı və minlərlə günahsız insanın həyatına son qoydu. İnsanlar yalnız milli və dini mənsubiyyətlərinə görə hədəf seçilir, evlər dağıdılır, yaşayış məntəqələri viran qoyulurdu. Bu hadisələr sadəcə zorakılıq deyil, açıq şəkildə bir xalqın məhv edilməsinə yönəlmiş sistemli siyasətin tərkib hissəsi idi.

Faciə yalnız Bakı ilə məhdudlaşmadı. Şamaxı, Quba, Qarabağ, Zəngəzur və digər bölgələr də bu qanlı hadisələrin təsirinə məruz qaldı. Şamaxıda yüzlərlə kənd yerlə-yeksan edildi, minlərlə insan qətlə yetirildi. Quba bölgəsində isə baş verənlər sonradan aşkarlanan kütləvi məzarlıqlar vasitəsilə təsdiqləndi. Bu məzarlıqlar təkcə faciənin sübutu deyil, həm də tarixə qarşı edilən ədalətsizliyin açıq göstəricisidir.

Zəngəzur və Qarabağ ərazilərində də oxşar hadisələr baş verdi. İnsanlar öz doğma torpaqlarından zorla çıxarılır, həyatları alt-üst olurdu. Bu hadisələr nəticəsində minlərlə insan qaçqın və köçkün vəziyyətinə düşdü. Bu isə yalnız bir dövrün deyil, sonrakı nəsillərin də həyatına təsir edən uzunmüddətli sosial və psixoloji nəticələr doğurdu.

Qırğınlar zamanı törədilən vəhşiliklər insanlıq prinsiplərinə zidd idi. Qadınların, uşaqların və qocaların belə amansızlıqla qətlə yetirilməsi bu hadisələrin qəddarlıq səviyyəsini açıq şəkildə göstərir. Məscidlərin, məktəblərin və digər mədəniyyət ocaqlarının dağıdılması isə bu hadisələrin yalnız fiziki deyil, həm də mənəvi və mədəni mahiyyət daşıdığını sübut edir. Bu, bir xalqın köklərinə və kimliyinə qarşı yönəlmiş hücum idi.

Uzun illər ərzində bu hadisələrə obyektiv yanaşma mümkün olmadı. Sovet dövründə tarixi faktlar ya gizlədildi, ya da təhrif edildi. Bu isə həqiqətlərin üzə çıxmasına mane oldu və qurbanların xatirəsinin layiqincə yad edilməsini çətinləşdirdi. Lakin Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra bu istiqamətdə ciddi addımlar atıldı və tarixi ədalətin bərpası üçün yeni imkanlar yarandı.

31 martın rəsmi olaraq Soyqırımı Günü elan edilməsi bu baxımdan mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu qərar, tarixə verilən obyektiv qiymətin, eyni zamanda milli yaddaşın qorunmasının göstəricisidir. Sonrakı illərdə aparılan tədqiqatlar, arxiv materiallarının üzə çıxarılması və beynəlxalq səviyyədə görülən işlər bu həqiqətlərin daha geniş auditoriyaya çatdırılmasına xidmət edir.

Xüsusilə Quba ərazisində aşkar edilən kütləvi məzarlıq bu hadisələrin real miqyasını və dəhşətini bir daha sübut etdi. Bu kimi faktlar yalnız tarixi sənəd deyil, həm də beynəlxalq ictimaiyyət üçün mühüm dəlildir. Bu gün həmin ərazilərdə yaradılmış memorial komplekslər bu faciənin yaddaşlarda yaşadılması baxımından böyük rol oynayır.

Müasir dövrdə Azərbaycan dövləti soyqırımı həqiqətlərinin dünya ictimaiyyətinə çatdırılması istiqamətində ardıcıl fəaliyyət göstərir. Beynəlxalq tədbirlər, elmi araşdırmalar, nəşrlər və sənədli filmlər bu prosesin mühüm tərkib hissəsidir. Bu işlər, yalnız tarixi həqiqətlərin tanıdılmasına deyil, həm də gələcəkdə bu kimi faciələrin təkrarlanmaması üçün vacibdir.

31 Mart – Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü bizə bir daha xatırladır ki, tarix unudulmamalıdır. Bu tarix milli birliyin, yaddaşın və ədalət uğrunda mübarizənin simvoludur. Keçmişi düzgün anlamaq və onu gələcək nəsillərə ötürmək hər bir vətəndaşın borcudur.

Bu gün Azərbaycan xalqı bu faciəni yalnız xatırlamır, həm də ondan güc alır. Bu güc milli birliyimizi möhkəmləndirir, gələcəyə daha inamla baxmağımıza şərait yaradır. 31 mart – bir xalqın sındırılmayan iradəsinin, unudulmayan yaddaşının və daim yaşadılan həqiqətinin simvoludur.